Verslag Waerbeke Trefdag, door Iris Declerck, studente bij Frank De Waele Roshi
De uitnodiging is niet vrijblijvend. Op de aankondigingsflyer voor 16 mei staat te lezen: “Samen verkennen we stilte als inspiratiebron in woelige tijden. Niet als luxe of ontsnapping, maar als een gedeelde oefening in aandacht, verbondenheid en zorg.” Er wordt met andere woorden, vandaag dus wel iets verwacht van mij.
De dag gaat door op de Keizersberg in Leuven, een plek letterlijk op een bergje, waar een oude Benedictijnenabdij en het daarrond liggende park vandaag een levende erfgoedsite zijn. Deze oude abdij met bijhorende binnentuin zijn het gedroomde kader voor een dag die in het teken staat van stilte, stiltebeleving en engagement.
Aankomen waar we zijn
We worden verwelkomd door het warme gezoem van een cello, en zachte klanken van het Nederlandse duo Sounding Bodies. Ze nodigen ons uit om, voor wie misschien -zoals ik- niet genoeg rekening had gehouden met het feit dat een oude abdij gelegen op een berg, voldoende tijd had moeten voorzien om tijdig aan te komen, alsnog de haastpaniek los te laten en aan te komen waar we zijn.
Fanny Matheusen van Hummus heet ons welkom, en nodigt ons uit om volledig mens te zijn, in al onze meerstemmigheid. Het feit dat iemand ‘hoofdpijn’ antwoordt op de vraag hoe de klanken van Sounding Bodies worden ervaren, is dus helemaal ok.
We zijn onszelf niet
We gaan van start met de keynote van Michiel Bouman. Michiel is Promovendus aan de Faculteit Sociale en Geesteswetenschappen van de Vrije Universiteit Amsterdam, en in zijn keynote ‘We zijn onszelf niet de laatste tijd’, neemt hij ons mee in het gedachtengoed van de Britse filosoof en neuropsychiater Iain McGilchrist. Bij voorbaat bied ik mijn excuses, als ik te uitgebreid de keynote (grondtoon, rode draad) van Michiel weergeef, maar er worden hier naar mijn gevoel enkele essentiële zaken genoemd, en dat wil ik niemand onthouden!
Bouman zei: “We zijn onszelf niet de laatste tijd. Heeft u dat gevoel wel eens? Dat er iets fundamenteel mis is met ons? Met onze tijd? Dat er iets niet klopt? Dat we het contact met onszelf, met elkaar en met de werkelijkheid zijn kwijtgeraakt?”
We hebben twee hersenhelften en in zijn boek ‘De meester en zijn afgezant’ beschrijft McGilchrist, op basis van uitgebreid hersenonderzoek, de beide hersenhelften als twee complete, samenhangende, maar zeer verschillende manieren om de wereld te ervaren.
Vanuit de linkerhersenhelft (LHH) benaderen we de wereld op een zakelijke manier, een manier die bereken- en beheersbaar is, een wereld om te manipuleren en te gebruiken voor een vastomlijnd doel. De rechterhersenhelft (RHH) ziet de wereld als een wereld die fris en nieuw oogt, met veel impliciete betekenis, een wereld die spreekt en lichamelijk en emotioneel ervaren wordt.
In het Westen is de balans die er tussen deze twee hersenhelften bestaat verstoord geraakt, waarbij de linkerhersenhelft, de afgezant, de plek van de meester, de rechterhersenhelft, heeft overgenomen (vandaar de titel van zijn boek). En dat is de reden waarom we onszelf niet meer zijn de laatste tijd.
De LHH helpt om te focussen, wat evolutionair gezien helpt bij het vinden van voedsel, het doelgericht manipuleren van de omgeving om over iets te kunnen beschikken en het te gebruiken. De LHH heeft dus een specifieke, gefocuste aandacht. Bouman vergelijkt deze manier van kijken met de loep van Sherlock Holmes. Om zo doelgericht te kunnen werken pikt de LHH een deel uit het geheel, uit zijn context. En maakt hiervan een soort representatie van de wereld, een soort kaart of schema. De LHH verdeelt zaken in categorieën en probeert iets te begrijpen in termen van wat hij al kent; een den is een boom, een mus is een vogel. Zo verdwijnt de unieke individualiteit van objecten naar de achtergrond. Wat ontstaat is dan ook een mechanische, levenloze en onpersoonlijke wereld: een rationalistische abstractie. Maar, de representatie gaat ten koste van de daadwerkelijke presentatie van de werkelijkheid; de wereld waar we in leven en waar we lichamelijk en emotioneel mee verbonden zijn.
Daar helpt de RHH ons bij, de RHH heeft een open en brede aandacht, een ontvankelijkheid voor hetgeen ze ontmoet. Ze probeert niet gelijk de wereld in hokjes en vakjes in te delen, maar ziet dingen als uniek en levendig. Het mag dan ook niet verbazen dat de RHH veel meer in contact staat met het lichaam en emoties, deze worden gezien als wegen naar de werkelijkheid, terwijl de LHH ze ziet als onbetrouwbare vervalsers van informatie.
Balans
Beide hersenhelften werken als het goed gaat samen, maar dat is een balans, de helften houden elkaar in evenwicht, soms is de ene wat dominanter, dan weer de ander.
Dit proces gebeurt niet slechts op individueel niveau, maar ook op cultureel niveau. Kijk bijvoorbeeld naar de (kunst)geschiedenis: de nadruk op kunst en filosofie in het oude Griekenland wordt gevolgd door de Romeinse beschaving, die eerder de nadruk op macht en organisatie legt. Zo gaat Mc Gilchrist door naar de Reformatie, waar volgens hem het denken van de LHH doorslaat, met als gevolg een rationalistische benadering van religie, een nadruk op het letterlijke woord en de eerste opkomst van bureaucratie en kapitalisme – typisch LHH fenomenen gericht op controle en manipulatie.
Wat ontstaat is dus een spiegelpaleis: we externaliseren de representatie die de LHH van de wereld maakt en nemen vervolgens deze representatie waar. Onze wereld wordt zo dus daadwerkelijk steeds meer levenloos, een samenhang van zich herhalende gelijkvormige patronen, opgebouwd uit onderdelen. Betekenis moet expliciet en verbaal zijn. We leven volgens Mc Gilchrist in zekere zin niet meer in de wereld, maar in een simulatie die we zelf hebben gemaakt.
Het is een wereld die we zien als iets mechanisch, een opeenhoping van materie; waar de natuur en andere levende organismen zijn gereduceerd tot instrumenten om te manipuleren en gebruiken. We plegen op grote schaal roofbouw op de planeet; we voelen ons steeds minder verbonden met elkaar en zien onszelf als atomaire individuen, losgezogen van hun plaatselijke of historische context. Zo hebben we als westerse rationalistische mensen het belang van ons gevoel en ons lichaam veronachtzaamd; we zijn ons gevoel voor verwondering kwijt geraakt; de wereld spreekt niet meer tot ons, alles is leeg en zinloos, we raken depressief en burned-out.
Hoe ontsnappen we aan het spiegelpaleis?
Door het opnieuw aandacht geven aan de RHH, en dan wel, zoals we vandaag doen, aandacht geven aan stilte. Omdat dit te maken heeft met aandacht.
De Franse filosoof Louis Lavelle noemt liefde ‘pure aandacht voor het bestaan van de ander.’
Aandacht is hier inderdaad het kernwoord: ‘aandacht verandert de wereld,’ zegt Mc Gilchrist; en het type aandacht dat voor echte ontmoeting kan zorgen is natuurlijk de aandacht van de RHH. Door Mc Gilchrist ook wel de ‘stille hersenhelft’ genoemd. Vaak werd de stilte van de RHH, haar gebrek aan expliciete taal, geassocieerd met stomheid, letterlijk niets-zeggendheid; alsof de RHH niets begrijpt en niets te zeggen heeft. Maar stilte bij Mc Gilchrist is geen afwezigheid van geluid of betekenis, geen absentie, maar een presentie, een aanwezigheid van ontvankelijke aandacht voor impliciete betekenis.
De aandacht van de RHH wordt dus geboren uit stilte. Stilte, in de gebruikelijke zin van het ontbreken van geluid, zeker. Maar ook een diepere stilte, de stilte van de geest; een bepaalde openheid, een ontvankelijkheid. Een ont-kennen van de wereld, waardoor ze weer fris en nieuw lijkt, waardoor we weer open leren staan voor echte ontmoeting.
In die aandacht, die frisse blik, die ontvankelijkheid, daar kunnen we ons in oefenen. En volgens Mc Gilchrist kan dat via een aantal wegen, nl. de kunsten, de natuur, ontmoeting tussen mensen en het spirituele of sacrale.
Bijvoorbeeld, de natuur laat ons zien dat er leven is buiten ons, leven dat eerder is ontstaan en dat onafhankelijk van ons is. Ook ontmoetingen met andere mensen, uit andere landen en culturen, uit andere tijden, laten ons de betrekkelijkheid van ons eigen perspectief zien en tonen ons een andere wereld. En ten slotte spiritualiteit en religie: eeuwenoude wijsheidstradities die iets op het spoor zijn gekomen van datgene of diegene die ons overstijgt, een gevoel van ontzag, van heiligheid, van iets dat onze begrippen te buiten gaat, dat ons tot zwijgen stemt.
Die stilte hebben we nodig. De stilte van het ont-kennen, het ont-leren. We kunnen de vervreemding die plaatsvindt doordat we mens en wereld zijn gaan beschouwen als beschikbaar, maakbaar en manipuleerbaar alleen tegengaan door stil te worden en te luisteren, naar de stilte, naar de impliciete betekenis in dichtkunst en muziek, naar onze belichaamde ervaring en de ontmoeting met ander leven, menselijk of niet.
We zijn onszelf niet de laatste tijd, maar we kunnen onszelf weer terugvinden, in de stille ontmoeting met de ander.
Trager en aandachtiger deelnemen
De voormiddag wordt afgesloten met een panelgesprek met als gasten: Paul Depuydt (voorzitter van Sibelco), Ybe Ombelets (student wiskunde KU Leuven), Ruth Raes (leidinggevende in de palliatieve thuiszorg), Koen Stuyven (architect) en Michiel Bouman.
Wat me hier bijblijft is iets wat Koen Stuyven zegt, nl. bij het inrichten van de publieke ruimte, dat een manier om mensen letterlijk trager en aandachtiger te laten deelnemen aan het verkeer, is om opzettelijk afscheidingen onduidelijk te maken. Zodat men op die manier eigenlijk verplicht wordt om aandachtiger te kijken. Dus, minder een voorgekauwde duidelijke wegmarkering, (om alles snel en vlot te kunnen laten verlopen) maar expres ‘dwingen’ tot aandachtig kijken om zo traag te gaan rijden, stappen, fietsen. (Uiteraard is een dergelijke weginrichting vooral wenselijk in een omgeving waar de verblijfsfunctie primeert boven de verplaatsingsfunctie.)
Ik denk hierbij aan een dergelijke recent vernieuwde plek in mijn eigen stad Sint-Niklaas, waarbij de grenzen tussen straat en voetpad en een stukje park helemaal niet zo duidelijk zijn, maar dit dwingt tot vertragen, en het geheel, met onverhard voetpad en grote zitstenen, ziet er een pak uitnodigender, fris en open uit dan de rechttoe rechtaan straat voorheen.
Natuurverbondenheid
De middag komt en ik zoek mijn maatje Guido (Samen Stil Gent) op en samen eten we ons belegd broodje op in de binnentuin. Het valt ons op dat het gras eigenlijk geen gras is maar een plantje, dus de hele binnentuin staat eigenlijk vol met vooral dat plantje! Voor ons is het goed, dat plantje mag ook gras zijn, en vice versa.
In de namiddag worden er verschillende workshops aangeboden waaruit je op voorhand er twee mocht kiezen. Ik koos voor:
‘Veerkracht door natuurverbondenheid’ en ‘Sit-out: de kracht van zitten’.
Beide duren ongeveer een uurtje en houden vooral een kennismaking in.
Bij de eerste workshop voel ik weerstand. Een 7-weken programma. Ik twijfel niet aan de goede intenties, maar ik krijg het gevoel dat er iets beloofd wordt dat er in het begin nog niet zou zijn, maar na die 7 weken dan wel. Dat wringt ergens bij mij. “We hebben een programma ontwikkeld om meer natuurverbondenheid te ervaren…” Dat klinkt mij een beetje als iets claimen wat eigenlijk niet van jou is… Zucht. Het zal met de woordkeuze te maken hebben, en ongetwijfeld zal dit ook aan mezelf liggen. Waarom kan iets je heel hard aanspreken en iets anders je bijna wegduwen?
Ik herinner me terug de woorden van Fanny Matheusen aan het begin van de dag: “Er mag meerstemmigheid zijn.” We hoeven het niet altijd met elkaar eens te zijn. Maar, zoals eerder gezegd, ik twijfel niet aan de goede intenties, voor andere mensen zal dit heel waardevol zijn.
De tweede workshop, ‘Sit-out: de kracht van zitten’ met Inge Vermeire als begeleidster, liep vanzelf. Inge nam ons mee naar buiten, waar we elk een plekje/ boom mochten kiezen, (eerst toestemming vragen aan de boom! 😊) En vervolgens zitten in stilte, bij de boom, met al dan niet een vraag om mee te zitten bij de boom. Dit sprak mij dan weer wel heel erg aan. Een eenvoudige en directe manier van op een liefdevolle en respectvolle manier in interactie gaan met de natuur rondom je.
De prachtige Rode paardenkastanjeboom waar ik bij mocht gaan zitten,
met een stukje (ook prachtige 😊) mededeelneemster aan de workshop.
Stilte in de storm
Terug naar binnen in de abdij, sluiten we de dag stilletjes aan af met een klankbad van Sounding Bodies en een luistercirkel van ‘We have the choice’.
En we krijgen een vraag voorgeschoteld: “Wat ga jij doen om stilte in de storm te brengen?”
De microfoon wordt doorgegeven en een mevrouw deelt met ons het tekstje die ze elke ochtend bij het wakker worden opzegt, woorden van haar zenleraar Thich Nhat Hanh:
“Ik word wakker en ik glimlach,
24 spiksplinternieuwe uren liggen voor me,
ik neem me voor ze in aandacht te leven,
en naar mezelf en alle levende wezens te kijken,
met de ogen van liefde en begrip.”
Hierna is het tijd om naar huis te keren. Ik speur de mevrouw op die deze liefdevolle en inspirerende woorden deelde, want ik kon niet alles opschrijven. Dit lukt, maar ik mis wel mijn maatje Guido. In de terugweg neem ik nog enkele foto’s: een prachtige Sequoiaboom, een naaktslak die moedig zijn/haar? weg verderzet, ook al loopt die weg, op het moment van de foto, over stenen.
Met dank aan Waerbeke, de sprekers, de muzikanten, de workshopbegeleiders, de vrijwilligers en de andere deelnemers die deze dag mogelijk maakten.
En natuurlijk ook dank aan die prachtige bomen in wiens nabijheid we mochten vertoeven, en ook het overstekende slakje wil ik niet vergeten. Dank je wel!
Bronmateriaal:
Keynote Michiel Bouman ‘We zijn onszelf niet, de laatste tijd’,https://www.keizersberg.be/ https://waerbeke.be/project/waerbeke-trefdag-2026/