Nooit meer – voor iedereen!

Samenvatting van het interview met Barbara Salaam Wegmüller Roshi en Cornelius von Collande Roshi door Michael Hock. 

Het interview vond plaats in mei 2024 vooraf aan de Auschwitz-retraite van november 2024 en tegen de achtergrond van de oorlog in het Midden-Oosten. Het interview verscheen in verkorte vorm in het tijdschrift “Buddhismus aktuell” 4/24. Michael Hock is Zen Peacemaker sinds 2022. Met vriendelijke toestemming overgenomen van: https://zenpeacemakers.org/zpi-publishing/never-again-for-everyone/ October 24, 2024. Vertaling Deepl en Diana Vernooij.

Wat betekent het voor jullie om in zazen te zitten op het selectieplatform terwijl jullie de talloze namen reciteren van de kinderen, vrouwen en mannen die in het concentratiekamp Birkenau zijn vermoord?

Barbara: Voor mij betekent het vandaag de dag dat ik steeds dieper kijk, voel wat er gebeurt als mensen elkaar devalueren, elkaar het recht op leven ontzeggen, reageren met haat en afscheiding, waartoe ze dan in staat zijn. En dat gebeurt altijd en overal volgens vergelijkbare patronen.

Zonder de historisch unieke dimensie van Auschwitz in twijfel te trekken: is het basispatroon achter deze onmenselijkheid voortdurend aanwezig is in de wereld?

Barbara: Ja, het is er altijd en het enige antwoord dat ik tot nu toe heb na al die jaren daar te hebben gezeten, is simpel: Nooit meer – voor iedereen!

Cornelius: Tijdens de Auschwitz Retreat ervaar ik mezelf als onderdeel van een beweging die steeds weer probeert een houding van intiem begrijpen aan te nemen en vervolgens vanuit die houding te doen wat gedaan moet worden – zonder er een ding van te maken. In enigszins technische termen is dit procesgericht: het gaat om altijd gericht zijn op het hier en nu en niet op een rigide doel. Het gaat dus om actie op basis van een zo groot mogelijke openheid en verbondenheid. En dat steeds weer, in het grote en in het kleine. 

 Cornelius (2e van rechts) in gesprek op het terrein van het concentratiekamp

Bernie Glassman Roshi, de oprichter van de Zen Peacemaker Order, ontwikkelde samen met Jishu Holmes, Eve Marko en Andrezej Krajewski in 1996 de Auschwitz Retreat. Hij schrijft in zijn boek “Bearing Witness – Buddhism as a committed life” dat Auschwitz een symbool is geworden van de uitroeiing van alle diversiteit: “Ik was er zeker van dat zo’n ontmoeting een helende werking zou hebben. Welke vorm dat zou aannemen, was me niet duidelijk”. 

Hoe hebben jullie beiden jullie eerste Auschwitz Retreat ervaren?

Cornelius: Dat was voor mij in 2011. Ik had mijn ideeën over een plaats van verschrikking, maar wat ik aantrof was een heilige plaats, een plaats waar verdriet en vreugde, wanhoop en hoop, haat en liefde, huilen en lachen met elkaar verweven zijn. Het is een plaats die voortdurend je bestaan ter discussie stelt, een plaats die je niet terug laat keren naar het oude, een plaats die vrede creëert.

Barbara: Ik deed in 1999 voor het eerst mee aan de Auschwitz-retraite en ik wist veel over de geschiedenis van Auschwitz, omdat er in ons gezin, zelfs toen ik nog een kind was, veel over werd gesproken. Mijn ouders waren er ook diep door geraakt en ik zag op zeer jonge leeftijd, toen ik ongeveer zeven jaar oud was, een foto in een krant en ik zag hoe mijn moeder er diep door geschokt was. Ik vroeg haar wat het was en ze vertelde me: “Deze moeder en de kinderen worden naar hun dood gestuurd.” Op dat moment wist ik op de een of andere manier dat de wereld geen veilige plek was. Dat was iets schokkends voor mij en ik zag deze foto elk jaar in Auschwitz en ik stortte eigenlijk steeds weer in. Tijdens mijn eerste Auschwitz-retraite heb ik veel gehuild. Het maakte me zo verdrietig wat ik daar zag, dat zoiets mogelijk is door mensen. Ik was totaal geschokt.

Ik geloof dat het een deel van genezing is om je naar het lijden te keren door het echt te voelen en te ervaren en het daardoor steeds duidelijker te zien. Duidelijk zien is een belangrijk onderdeel van genezing: niet gemakkelijk maar het maakt ons meer heel. 

Barbara leidt de ceremonie in de kinderbarak

Dus ‘helder zien’ in de zin dat ik duidelijk zie wat mensen anderen kunnen aandoen?

Barbara: Ik ben in de loop der jaren ook mijn eigen daderschap gaan inzien. Zelfs als ik alleen maar de bladluizen van mijn rozen verwijder, is dat al een vorm van selectie. Deze steeds subtielere manier van kijken naar hoe we scheiden en vervolgens beslissingen nemen – op grote en kleine schaal. Tijdens straatretraites zag ik wat ik in ontmoetingen met mensen bij mezelf denk, zelfs voordat ik iemand iets vraag. Dat is ook het geval in Auschwitz wanneer we luisteren naar de verschillende stemmen van de kinderen en kleinkinderen van daders, en naar de kinderen en kleinkinderen van mensen die daar zijn omgekomen in een genocide. Dat brengt ons veel dichter bij dit algemene lijden en dat geeft ons meer compassie voor het geheel.

In welke zin heeft deze ontmoeting een helende werking op je gehad?

Barbara: Ik denk dat het voor de genezing heel belangrijk is dat we daar een week blijven. Want een kort bezoek, waarbij je deze gruwel tegenkomt en dan meteen weer vertrekt, is zeker heel anders dan daar met een groep totaal verschillende mensen gedurende een langere periode zijn en elkaar gedurende meerdere dagen herhaaldelijk uitwisselen, samen de namen van de slachtoffers lezen, samen bevriezen of zweten op het plein: dat is gewoon een heel bijzondere ervaring. 

Cornelius: Er zijn organisaties in Israël en Palestina waar Israëli’s en Palestijnen samenzitten om te rouwen om hun kinderen die door de andere partij zijn vermoord. Ze erkennen dus dat ze iets gemeen hebben dat belangrijker is dan hun verschillen. In die zin zijn we in Auschwitz samen getuige van het oneindige leed dat mensen elkaar aandoen. We komen naar Auschwitz met mensen met de meest uiteenlopende achtergronden: joden, christenen, moslims, Israëli’s, Palestijnen, nakomelingen van slachtoffers, nakomelingen van daders, enz. Ik ervaar daar keer op keer dat mensen die in het begin zelfs de taal van de ander niet kunnen verdragen, aan het einde van de retraite in elkaars armen liggen. Dat is echt vredeswerk!

We leven in een tijd waarin elke dag oorlogen worden gevoerd en talloze onschuldige kinderen, vrouwen en mannen worden gedood. Een van deze oorlogen woedt sinds oktober 2023 in het Midden-Oosten tussen de Israëlische regering en haar leger en de Palestijnse terroristische organisatie Hamas – met duizenden burgerslachtoffers aan beide kanten.

Barbara met vredesactivist Sami Awad, grondlegger van the Holy Land Trust organization (West- Bank), haar echtgenoot Roland en Ovido Waldemar psychiater uit Brazil, in Bethlehem.

Heeft dit op de een of andere manier invloed op uw voorbereiding op en verwachtingen van de komende Auschwitz-retraite?

Cornelius: Het immense leed dat de mensen in het Midden-Oosten nu ondergaan, heeft natuurlijk invloed op de hele retraite. En daarom zal de retraite dit jaar belangrijker zijn dan ooit. We proberen echter niet van tevoren te beslissen over veranderingen, maar zullen, zoals elk jaar, de retraite zorgvuldig begeleiden en alles doen wat nodig is wanneer de tijd daar is.

Barbara: Alles ligt me zeker weer zwaarder op het hart, ik voel me ook erg verbonden met de Palestijnen. Wij, dat wil zeggen de Zwitserse Peacemaker Community, hebben ook al enkele jaren Palestijnse vrienden uitgenodigd voor de retraite in Auschwitz en dat heeft soms tot onrust geleid bij andere deelnemers. Een rabbijn zei dat het volstrekt onaanvaardbaar was dat Palestijnen op deze plek aanwezig waren, en ik ben dan ook voorbereid op enkele verhitte discussies.

De pijn is enorm. Ik heb al een tijdje een Gaza-raad op onze homepage. Omdat ik vanaf het begin van deze oorlog heb gezegd: “We kunnen niet altijd alleen een Bearing Witness-retraite houden als het drama al voorbij is – het is nu gaande, op dit moment, en we moeten nu erkennen wat is!” Dat zal zeker een onderwerp zijn tijdens de Auschwitz-retraite. En dat moet ook wel, want de verhalen zijn met elkaar verweven. Ook al heeft elk individueel verhaal zijn eigen dramatische gevolgen: wat er nu gebeurt is ook een gevolg van de Israëlische staat in combinatie met de huidige Israëlische regering. Met deze extreemrechtse regering was het te verwachten dat het zou escaleren. En wat er nu gebeurt is verschrikkelijk, het is schrijnend en triest.

Zullen er ook Palestijnen naar deze retraite komen?

Barbara: We willen proberen om ook dit jaar weer iemand uit de Westelijke Jordaanoever naar de retraite te laten komen. Of dat zal lukken, is natuurlijk niet zeker. Maar het zou heel belangrijk zijn. Ik denk echter dat het heel lang zal duren om te genezen wat daar sinds oktober is gebeurd – meerdere generaties. Ook hier in Duitsland leven we in een samenleving die steeds meer verdeeld lijkt te raken en ook merkbaar radicaliseert. Egoïsme, intolerantie en zelfs geweld tegen men sen met andere waarden zijn hier helaas bijna aan de orde van de dag.

Is het gezien het lijden in het Midden-Oosten wel mogelijk om vanuit het ‘niet weten’ om mijn vermeende ‘kennis’ als niet-absoluut te beschouwen en alle andere overtuigingen als ‘vals’ af te wijzen en ertegen vechten?

Cornelius: Ik begrijp ‘niet weten’ in de zin van de Zen Peacemakers niet als ‘geen idee hebben’. Voor mij betekent het eerder de grootst mogelijke openheid op basis van gereflecteerde kennis. Het maakt een verschil of een kind niets weet, of dat een volwassene al zijn kennis even rustig opzij zet en eerst bewust de situatie op zich laat inwerken. In die zin maakt ‘niet weten’ een gepaste reactie (en niet alleen maar een reactie!) op de omstandigheden mogelijk. Een antwoord dat juist door de houding van niet weten heel duidelijk kan zijn. Een duidelijk ‘ja’, een duidelijk ‘nee’. Duidelijke grenzen en een duidelijke openheid.

Barbara: Voor mij is het ook belangrijk om de ruimte zoveel mogelijk open te houden en alle kanten te zien en te bekijken. Wat het zeker niet mag zijn, is dat het een spirituele bypass wordt. Daarom hebben we er ook ‘erkennen wat is’ naast – er zijn stemmen en meningen nodig en ook duidelijke boodschappen moeten worden uitgesproken. Dan is het nuttig, denk ik. Het doel kan niet zijn dat het ons naar een lege ruimte brengt waar we dan stil blijven. Dat is een gevaar, want soms wordt ‘niet weten’ ook verkeerd begrepen.

Kunnen wij als Peacemakers met onze fundamentele zelfkritische bevraging van vaste overtuigingen (het niet weten) een ‘educatief’ effect hebben in een informatiemaatschappij met zijn toenemend nepnieuws? 

Barbara: Wijsheid omvat informatie uit verschillende bronnen, openheid en oprechte interesse, om van verschillende kanten geïnformeerd te worden en natuurlijk met gezond verstand. En laten we niet vergeten dat we allemaal slechts meningen hebben, verschillende standpunten. 

De andere twee principes, erkennen wat is en actie die voortkomt uit niet-weten en erkennen wat is, worden gezien in het licht van de huidige situaties van oorlog en crisis ook zo voortdurend kritisch geëvalueerd. In woord en daad kiezen we partij voor onschuldige slachtoffers, en dat wordt in het openbaar steeds meer in diskrediet gebracht. In een oogwenk wordt een kritische uitspraak of deelname aan een evenement bestempeld als ‘antisemitisch’ of ‘naïeve vredesapostel’.

Ik weet al jaren dat als je vraagt hoe het met de Palestijnen gaat (alleen al door na te denken over wat er achter de muren daar gebeurt) je heel vaak het antwoord krijgt dat het antisemitisch is. Dat heb ik zelf keer op keer meegemaakt. Aan de andere kant heb ik juist in Auschwitz geleerd dat de zwijgende meerderheid een groot deel van de misdaad was. En dus heb ik mezelf beloofd dat ik ondanks de beschuldigingen mijn mond open zou doen. Dat is moeilijk.

Ik volg ook de discussies bij de VN en daar is een ongelooflijke arrogantie, die uitgaat van de vertegenwoordigers van de Israëlische regering, en altijd die beschuldiging van antisemitisme. Ik vind het buitengewoon moeilijk om te zien hoe veel regeringen – waaronder onze Zwitserse regering –daar terughoudend en angstig mee omgaan: hoe ze uit angst voor de beschuldiging van antisemitisme zwijgen. Ik denk dat het voor jullie Duitsers nog moeilijker is, maar ik zou graag zien dat onze regering zich veel meer uitspreekt en zich inzet voor de mensenrechten en het internationaal recht. 

Wat is volgens jullie het fundamentele belang van deze drie principes van de Zen Peacemakers en wat kan de Auschwitz Retreat hier concreet aan bijdragen?

Cornelius: Naar mijn mening is het in het Midden-Oosten belangrijk om een onderscheid te maken tussen de politiek van een land of een partij en de individuele mensen. In die zin neem ik de vrijheid om politiek duidelijk te veroordelen en te erkennen wat het lijden van mensen, ongeacht hun nationaliteit is. Dus als Auschwitz – op basis van het lijden dat daar heeft plaatsgevonden – gaat over het erkennen dat onze overeenkomsten belangrijker zijn dan onze verschillen, dan kan dit ons aanzetten tot oprecht medeleven en medelevend handelen met degenen die lijden.

Barbara: De Auschwitz-retraite is altijd iets op het scherp van de snede. We moeten goed opletten dat we niet worden misbruikt – met politiek misbruik van het trauma van Auschwitz. Het is echt alleen maar nuttig als je het ziet als een diepe spirituele oefening om de vraag te stellen: “Wat doen we elkaar als mensen aan?” en dat we daarvan leren. Maar zodra er wordt gezegd: “Nooit meer – alleen voor ons!”, dan wordt het gevaarlijk. Het is belangrijk dat altijd heel duidelijk te zeggen.

Als we teruggaan naar 7 oktober, dat was verschrikkelijk. Deze terreurdaden gingen gepaard met veel seksueel geweld tegen vooral vrouwen. Het is heel erg wat daar met mensen is gedaan en toch kun je niet zomaar een hele burgerbevolking verwonden, uithongeren en vermoorden. Het is belangrijk dat we goed kijken naar de individuele verhalen en het leed erkennen en er een mening over hebben en die ook uiten. We zijn er nog steeds om het lijden overal te verminderen en om, indien mogelijk, meer wijsheid en mededogen te brengen in deze vreselijk gebeurtenissen. Dat is veel zielswerk en vergt veel kracht.”