Lezing op de verbindingsdag Zen Peacemakers 19 oktober 2025, door Diana Vernooij
In de jaren ’70 en ’80 was Zen Peacemaker Diana Vernooij fel tegen maatschappelijke misstanden, en door de jaren heen is dat veranderd naar werken aan een wereld waar ze vóór is. Ze is ervoor om boeddhisme in de bestaande structuren in te bedden en om bij te dragen aan innovatieve coöperatieve organisaties.
Haar houdt de vraag bezig: “Wat doen we als boeddhisten voor een concrete verandering van structuren? Hoe ziet boeddhistisch activisme eruit en waar houden we ons verre van?”
Op zoek dus naar de juiste bemoeizorg dus met hoe de wereld georganiseerd is.
Club van Rome
Als puber al werd ik activist door het klimaatalarm van de Club van Rome in 1972, ik was 16 en deed een poging de wereld te veranderen. Toen ik in Amsterdam ging wonen op mijn 20ste werd ik kraker en feminist – een fulltime bezigheid. Het boeddhisme gaf me zo’n 10 jaar later een nieuwe kijk op de wereld, waardoor ik ging studeren en werken. In mijn werk koos voor een constructieve bijdrage aan de maatschappij: als manager van een retraitecentrum, als beleidsmedewerker bij de gemeente Amsterdam en als manager bij dak- en thuislozenzorg. Via de omwegen van de klassieke zen en Vipassana kwam ik bij de Zen Peacemakers terecht en ik ben er nu jaren actief.
Nieuwe Bodhisattva weg
De kern van het boeddhisme is het besef dat ons lijden bestaat uit drie vergiften: begeerte, haat en onwetendheid. De weg eruit is het inzicht om te stoppen met het handelen uit begeerte en haat op alle vlakken in het leven. Dat te beseffen doet ons anders leven. We veranderen, we aanvaarden de levenslange opdracht ons los te maken van alles waar begeerte en haat en onwetendheid voor staan.
Prachtige persoonlijke transformaties, en onze eigen bevrijding van de drie vergiften is weliswaar noodzakelijk maar helaas niet voldoende om het lijden de wereld uit te helpen. Het kernprobleem is dat we onszelf als een individu ervaren, los van de wereld om ons heen waar we ons naar kunnen wenden, maar die we ook zouden kunnen laten voor wat ze is. Want het boeddhisme helpt ons situaties te verdragen en er gelijkmoedig onder te blijven – heel nuttig maar ook een valkuil.
David Loy, zenleraar, academicus en auteur, sprak over de New Bodhisattva Way toen hij in Antwerpen was, vorig jaar juli, op uitnodiging van Frank De Waele roshi. Hij zegt dat de wereld een rol speelt in ons lijden én dus ook een rol kan spelen in de verlichting van alle levende wezens. Hij stelde daarom een tweevoudige beoefening voor: dat we onze individuele praktijk inzetten voor een maatschappelijke praktijk. En omgekeerd: dat we een maatschappelijke praktijk op ons nemen om onze beoefening in voort te zetten.
Institutioneel lijden
Dat er institutionele vormen van lijden zijn – dat is tot nu toe niet voldoende onderkend in onze boeddhistische traditie. Ons economische systeem is gebaseerd op lijden: door begeerte, haat en onwetendheid te bevorderen is het een oproepende kracht om ons consumerend te houden om zo succesvol te blijven. Klimaatactivist, academica en boeddhist Joanna Macy past de drie vergiften toe op de fysieke werkelijkheid en noemt: “vergiftiging van de aarde, vergiftiging van de menselijke psyche, vergiftiging van onze perceptie”. Deze vergiften zijn ook doorgedrongen in de instituties van onze maatschappij: “Hebzucht uit zich in consumentisme, agressie in ons militaire-industriële complex en misleiding in door de staat en het bedrijfsleven gecontroleerde media.” (citaat Joanaa Macy). Oftewel, het zit niet alleen in ons, het is geïnstitutionaliseerd in de wereld om ons heen.
Sociale instituten en systemen versterken dus deze vergiften in ons en hebben een eigen dynamiek. Ze hebben een sterke invloed op ons – onze ervaring van gebrek wordt constant aangesproken en versterkt. Wij draaien erin mee en onze onwetendheid houdt ons consumerend en onvervuld. We vullen de gaten in ons leven van gebrek, en dat wordt dieper in ons lijf ingeschreven dan wijzelf beseffen. We hebben niet alleen compassie voor ons zelf en ons gedrag nodig, maar ook een praktijk om deze institutionele krachten aan te pakken, om te keren, als we beloven alle levende wezens te bevrijden.
Happinez–project
Bikkhu Bodhi (een activistische én klassieke Theravadamonnik) heeft kritiek op het moderne boeddhisme omdat het zich bezig houdt met het “Happinez”-project,. Dat wil zeggen dat het voldoende zou zijn om mensen mindfulness te leren, zodat ze kunnen omgaan met de wereld en de stress en er vrede in te bereiken. Boeddhisme is volgens hem geen geruststellend pad naar persoonlijke vervulling, maar een middel om de diepste wortels van het lijden van jezelf en anderen aan te pakken. Het is dus in de kern maatschappelijk.
Ons Bodhisattva pad vertelt niet wát te doen – dat is aan onszelf, maar het vertelt wel hóe het te doen. We hebben de zes paramitra’s: naast meditatie en wijsheid, waar we erg op gericht zijn in onze beoefening, is er ook ethisch juist gedrag, vrijgevigheid, geduld en vastberadenheid. Dat zou je ook deugden kunnen noemen, en door beoefening ervan zal je ze meer en meer kunnen realiseren in je leven. Hiervan zegt Bikkhu Bodhi: “Deugden zijn niet zozeer subjectieve innerlijke staten om na te streven, maar het zijn vooral aansporingen voor transformatieve actie.” Oftewel, we beoefenen om uit te oefenen, en in het uitoefenen leren we weer.
Vrijwilligerswerk, structuren en systemen
Als je Zen Peacemaker wordt, word je gevraagd om vrijwilligerswerk te gaan doen, om de compassie die je ontwikkeld hebt te delen. Peacemakers kiezen voor vrijwilligerswerk in hospices, bij daklozen, asielzoekers of in de gevangenis – we werken met het lijden van mensen door er voor hen te zijn.
Eerlijk gezegd voelde ik me altijd wat bevreemd, omdat ik nooit gekozen heb voor dit soort vrijwilligerswerk. Ben ik geen echte Zen Peacemaker? Ik voelde me er altijd wat ongemakkelijk onder.
Het mooie is dat ongemak of irritatie kan leiden tot nieuwe inzichten als je op zoek gaat. En ik besef nu dat ik de vrijwilligersacties van de Zen Peacemakers te veel beperkt vind tot werk van mensen op mensen. Dat is heel belangrijk werk, maar ik denk zelfs dat het een valkuil in het boeddhisme is om op het menselijke contactniveau te blijven hangen. De valkuil is dat dat we denken dat als wij nu maar verlicht genoeg zijn, we wel de juiste dingen zullen doen en zullen uitstralen tot de ander en de wereld. Maar dan miskennen we de invloed van de maatschappij op ons leven en op die van anderen. We staan in relatie tot een maatschappij, tot wetten en de cultuur. Vergiftigde structuren, systemen, culturen en gewoonten beïnvloeden ons leven en we ervaren het als normaal hoe ons leven is.
– Het is normaal dat je niet beseft wat je privileges zijn als witte westerse goed opgeleide mens;
– Het is normaal om niet te beseffen dat zelfs jij met je modaal inkomen tot de rijkste 4% van de wereld hoort en meer consumeert dan de aarde kan dragen.
– En het is ook normaal om jezelf te troosten met drank of sigaretten, wiet of eten, als je gestrest bent;
– Het is normaal om boos te zijn op asielzoekers als een politicus je vertelt dat zij alle betaalbare huurhuizen krijgen en jij niet.
Besef is een begin, maar het is een illusie te denken dat we een grootscheepse maatschappelijke verandering kunnen bewerkstelligen als we ons alleen focussen op de bewustwording van onszelf en onze medemensen. Je verwacht dan van iedereen dat we alle maatschappelijke onderdrukking waar we doelwit van zijn op privé-niveau moeten en kunnen inzien en overwinnen.
Om eens plastische voorbeelden te noemen:
– Afkomen van rookverslaving vraagt om een enorme wilskracht van ieder individu afzonderlijk. Op maatschappelijk niveau veranderingen bewerkstelligen helpt: het verbod op roken op het werk en in restaurants heeft heel goed gewerkt om mensen van het roken af te krijgen. En het zou nog veel beter zijn de sigarettenfabrikanten aan te pakken.
Of dit:
– Een kamer bemachtigen als jongere betekent tegenwoordig eindeloos visiteren, soms met tientallen jongeren tegelijk, in de hoop dat je uitgekozen wordt. En dan ga je twijfelen aan jezelf, omdat het aan jou zou liggen: dat je niet vlot, leuk en interessant genoeg bent om een kamer te vinden. Structuren aanpakken helpt: het aantal kamers zal toenemen als Airbnb aangepakt wordt en als de wet- en regelgeving verandert, zodat ouderen iemand op kamers kunnen nemen zonder hun AOW te verliezen.
Je moet een supermens worden om buiten de maatschappelijke effecten te kunnen blijven, in wat je eet en drinkt (niets meer dat in plastic is verpakt?), hoe je je verplaatst (nooit met een vliegtuig of auto?), waar je werkt en je ontspanning vindt, hoe je de stress uit je leven bant en het jezelf niet kwalijk te nemen waar je faalt. Dat vraagt om een vorm van Superwoman-verlichting.
Moralistische valkuil
Het kan dus een moralistische valkuil worden. En als het je al persoonlijk lukt om nooit meer te vliegen, plastic te gebruiken of geen vlees te eten, ga je als activist iedereen ervan proberen te weerhouden in een vliegtuig te stappen – want het is zo schadelijk voor het milieu – dat moeten we toch beseffen. Laten we daar niet intuinen: het aanmoedigen van vliegschaamte is niet goed te combineren met compassie met jezelf of een ander.
En – om een recent voorbeeld te noemen in boeddhistisch Nederland – hoewel ik sterk tegen het beleid van Netanyahu ben, ben ik ertegen van boeddhisten te eisen dat zij zich uitspreken tegen Netanyahu en vóór de Palestijnen. Zo’n stellingname is niet dé oplossing voor Gaza en ook niet absoluut vereist als je een goede boeddhist wil zijn.
Wat we doen als we dit soort morele eisen aan elkaar stellen, is vooral onze onderlinge verhoudingen op scherp stellen en dat lijkt mij niet erg behulpzaam. Laten we toch met compassie kijken naar onze blinde vlekken, privileges en vanzelfsprekendheden.
Honderd wegen van compassie
Laten we de luiken opengooien en kijken wat we structureel kunnen aanpakken: we kunnen onze ‘morele kring’ vergroten, steeds beter in het vizier krijgen welk lijden er overal is, en hoe we compassie kunnen omzetten in iets tastbaars in de wereld. En dan zijn er weer honderden manieren hoe we compassie kunnen omzetten in gepassioneerde actie om die structurele veranderingen aan te pakken.
Ik heb het lang niet als deel van mijn beoefening gezien, maar besefte pas geleden dat mijn activisme altijd al in die structurele verandering zat. Mijn passie gaat al mijn hele leven uit naar wonen, vanaf mijn 20ste toen ik zeven jaar deel was van de kraakbeweging in Amsterdam. Daarna werd ik actief bij een bewonersraad van een woningbouwvereniging, werkte in de stedenbouw en de ruimtelijke ordening en de laatste decennia werkte ik als manager bij de daklozen. Daar praatte ik eindeloos met woningbouwverenigingen en stelde plannen voor over meer plekken voor daklozen en jongeren.
Na mijn pensioen ben ik lid geworden van een intergenerationele en zorgzame wooncoöperatie in opbouw. Over twee jaar staat er een complex waar wij als vereniging Stroom eigenaar zijn en we van onze eigen vereniging gaan huren. Wooncoöperaties zijn een nieuwe praktijk in Nederland en we werken samen met andere wooncoöperaties aan een nieuwe weg uit de woningcrisis. Ik ben nu van plan een Bearing Witness-retraite te organiseren, volgend jaar, over de privileges en het lijden in huisvesting.
Anderen hebben andere prioriteiten. Bernie Glassman richtte zich in eerste instantie op daklozen en bood een alternatief voor de totaliteit van werk, inkomen en wonen. Bikkhu Bodhi richtte de foundation Buddhist Global Relief op, om de honger en ondervoeding wereldwijd te bestrijden. Weer anderen richten zich op wereldvrede, klimaat, Gaza, natuurbehoud, kinderrechten, ontwikkelingswerk. En als Zen Peacemakers willen wij weer iets betekenen voor alle positief gerichte activisten, opdat wij het volhouden.
Bodhisattvapad
Ik nodig je uit: jij hebt jouw passies en kwaliteiten en netwerken. Voor ieder is er wel een ingang te vinden om bij te dragen aan structurele verandering. Voor de een is dat fel betogen op de A12, voor de ander is het analyseren en schrijven over onderdrukking, voor een derde een juridische campagne bij Wakker Dier tegen onverdoofd slachten, voor een vierde het schrijven van initiatiefwetten voor asielzoekers in Nederland of Europa. Enzovoort, enzovoort.
En wat ik hier nu doe, is je uitnodigen om actief te worden op het niveau van sociaaleconomische veranderingen – nieuwe praktijken inburgeren, nieuwe initiatieven nemen, actievoerders steunen in de zuidelijke landen, de wetgeving hier veranderen, nieuwe werkcoöperaties op te richten, enzovoort.
Ik roep je op tot bijdragen die echte, fysieke veranderingen opleveren en echte veranderingen van regelgeving en machtsverhoudingen, die weer fysiek effect hebben op ons allemaal.
Hoe je komt tot een maatschappelijke actie
Misschien ben je allang actief en wil je je betrokkenheid verdiepen. Wellicht wil je je activiteit inbrengen en van mede-Peacemakers steun ondervinden. Misschien was je nog niet actief en heb je nog keuze te maken voor een richting.
Ik keek nog eens naar de leraren die ik tot nu toe noemde, hoe zij ons aanmoedigen te starten.
Bikkhu Bodhi zegt: “Kijk naar alle gebieden waar de maatschappelijke problemen zijn en contempleer op wat je hart openbreekt. Dáár ligt je actie”. Ook Joanna Macy zegt: “Ieder heeft zijn eigen pad. Kies iets waar je hart sneller van gaat kloppen en geniet daar ook van. En doe het samen: we hebben gemeenschap nodig.” Oftewel: voel wat je aan het hart gaat!
En als je dan niet goed weet hoe te voelen, kan de wijsheid van Bernie Glassman helpen: “Ga naar de plek van het lijden waar je hart naar uitgaat, vanuit een houding van Niet-Weten, zet je kennis en vooroordelen erover opzij, maak contact met de concrete werkelijkheid. Erken wat je er ziet en meemaakt, wees getuige van wat je ziet en meemaakt – en vertrouw op wat jij kan doen, wat bij jou opkomt aan plan. En twijfel dan niet, doe het!”
Vertrouw er maar op dat wat je te geven hebt, wat je in huis hebt aan geld, kwaliteiten, netwerk, kennis, je zal steunen om de keuze die je hart maakt, tot bloei te brengen. Vertrouw erop dat de Bodhisattvaweg een warm hart oplevert en contact met anderen, als we ons blijven oriënteren op Niet-Weten, het loslaten van al onze vooronderstellingen, en vervolgens erkennen wat we zien. We herkennen dat we op het goede spoor zijn als er geen haast is, geen moeten en geen “nooit goed genoeg”. Want op de Bodhisattvaweg erváren we dat we niet gehecht zijn aan het resultaat, dat we gronding vinden in dankbaarheid en open blijven voor de verschrikking én de vreugde op dat pad.
Ook dat kunnen we aanvoelen.
En we hoeven niet het wiel opnieuw uit te vinden. We kunnen leren van actievoerders, die strategieën hebben bedacht voor maatschappelijke verandering, welke stappen er te zetten zijn om iets te bereiken. We kunnen samenwerken met niet-boeddhisten. En laten we ook elkaar versterken. Zoek anderen op, sluit je aan bij een cirkel, richt er een op – waar je inspiratie uitwisselt en elkaar steunt en bemoedigt.
Laten we onze gerichtheid op individuen en bewustwording uitbreiden tot sociale actie.
We nemen elkaar niet de maat of we wel bewust genoeg leven.
We bevragen en inspireren elkaar om onze ambitie van verlichting van alle levende wezens uit te breiden naar de structuren van de wereld.
Moge het zo zijn.
Lees verder: