Column door Eelco Musho van der Meulen
Zo’n driehonderdduizend jaar geleden waren de hersenen van onze voorouders zover ontwikkeld dat ze vuur leerden gebruiken. Zo’n vijfduizend jaar geleden ontdekten ‘we’ het wiel. De hersenen van de mensachtigen zijn uniek in de natuur. Ze hebben ongekende instrumentele vaardigheden opgeleverd, waardoor we nu zelfs door de ruimte reizen.
Onwetendheid
Maar die ontwikkelde geest heeft ons ook drijfveren en illusies gebracht die ons vervreemdden van de overige natuur. De Boeddha verwoordde deze drijfveren zo’n vijfentwintighonderd jaar geleden als de bron van al het lijden: hebzucht, afkeer en onwetendheid. Deze fenomenen komen alleen in de geest van de mens voor. Hebzucht betekent: meer willen hebben dan je nodig hebt. In de natuur gebruikt een boom nooit meer ruimte dan hij nodig heeft. Een dier eet nooit meer dan hij nodig heeft. Afkeer betekent: je afkeren van wat anders is dan jijzelf. In de natuur keert niets zich af; alles ‘weet’ zich met elkaar verbonden. De menselijke onwetendheid hierover staat in schril contrast tot de enorme praktische kennis die de mens heeft vergaard.
Superioriteit
Illusies komen alleen in de geest van de mens voor, per definitie. In de natuurlijke werkelijkheid bestaan geen illusies. Daar is het wat het is. De gevaarlijkste menselijke illusie is wellicht die van superioriteit. De mens waant zich superieur over de dieren en de planten, maar ook onderling is er superioriteitswaan: wit boven zwart, Ariër boven jood, Israëliër boven Palestijn, hetero boven homo, noord boven zuid, etc. In de natuurlijke werkelijkheid is geen enkele grond voor superioriteit te vinden. De spar staat niet boven de eekhoorn, het paard niet boven de madelief. Superioriteit is een onbekend fenomeen in de natuurlijke wereld. Oh ja, er is de voedselketen. Maar waar de leeuw afhankelijk van de kudde is voor zijn voedsel is de kudde afhankelijk van de leeuw die de zwakste exemplaren uit de kudde jaagt en zo bijdraagt aan het voortbestaan van de soort op de lange termijn. De belangen in de natuur zijn wederzijds en in harmonie met elkaar.
Dat de mens zich superieur waant over de natuur wil niet zeggen dat hij dat ook is. Sterker nog: we weten dat de mensen níet superieur is over de natuur maar dat hij er juist afhankelijk van is. De illusie van superioriteit zorgt er wel voor dat de mens zich vervreemd heeft van de overige natuur en daardoor alleen is komen te staan. In zijn wanen vernietigt hij zijn eigen biotoop en maakt zichzelf het leven op aarde onmogelijk. De enige manier waarop de mensheid aan z’n einde kan ontkomen is het inzien van de noodzaak om in harmonie met de natuur te bestaan en het afleggen van hebzucht en afkeer. De vraag is of de mensheid daartoe in staat is.
Troostrijk
De twintigste eeuw was een eeuw met ongekend veel geweld en vernietiging, zowel als het gaat om de natuur (de uitrol van de industriële revolutie en de mechanisatie, specialisatie en winstmaximalisatie in de agrarische sector, met alle gevolgen voor ecologie en klimaat van dien) als om mensen onderling met als gitzwarte dieptepunten Auschwitz en Hiroshima. De huidige tijd ziet er vooralsnog niet veel beter uit. Alleen al het feit dat nietsontziende autocraten wereldwijd over duizenden atoomwapens beschikken is zorgelijk. En het zijn deze – soms door eigen volk aangestelde – leiders die ondanks alle waarschuwingen van wetenschappers hebzucht en uitsluiting laten prevaleren boven vrede, natuurbescherming en klimaatbeheersing. De mens lijkt daarmee af te stevenen op haar eigen ondergang, door atoomoorlogen, epidemieën, overstromingen, branden, etc. en sleept daar naar schatting driekwart van de biodiversiteit in mee. Radicale verandering is noodzakelijk om dat te voorkomen. Als dat niet lukt kan het tienduizend jaar of meer kosten, maar de natuur zal een nieuw evenwicht vinden. De mens heeft de natuur nodig maar de natuur de mens niet. Moge dat een troostrijke gedachte zijn.
Gelukkig kan ieder van ons deze drijfveren en illusies afleggen en ook in deze tijd innerlijk evenwicht en rust verwerven. De historische Boeddha reikte ons daartoe de richting aan. De weg ernaartoe is voor iedereen verschillend. Ikzelf ga steeds meer te rade bij onze levensgezellen op aarde, de planten en de dieren. Bij het groene mos en de jeneverbes, bij de vlinder en het edelhert. In die prachtige spiegel van oorspronkelijkheid die de natuur ons voorhoudt vind ik ook m’n eigen oorsprong terug.
Als we ontwaken uit illusies kunnen we de natuurlijke werkelijkheid zien. De natuur ‘weet’ dat er geen meer of minder is, goed of kwaad, geen of-of. Er is wat er is. Alles is in oorzaak en gevolg met elkaar verbonden, alles is één en alles komt en gaat. De historische Boeddha begreep dat ruim vijfentwintighonderd jaar geleden, zittend onder een boom. In het Hertenpark vond hij er woorden voor. Opdat ook wij kunnen begrijpen en rust kunnen vinden in wat is. En daardoor misschien ook een ander wat rust en troost kunnen aanreiken.
Colofon:
Dit was de nieuwsbrief van de Zen Peacemakers Lage Landen.
De leefintenties van de Zen Peacemakers integreren we in ons leven en ons werk.
• niet-weten (not-knowing): het loslaten van vaste ideeën over jezelf en het universum
• erkennen wat is (bearing witness): het aanzien van de vreugde en het lijden van de wereld
• een antwoord te geven (action) dat voortkomt vanuit niet-weten en erkennen wat is.
Zie ook onze website: www.zenpeacemakers.nl en de open Facebookpagina: https://www.facebook.com/zenpeacemakers.nl/ en de besloten Facebookgroep voor uitwisseling, waar je lid van kunt worden: https://www.facebook.com/groups/zenpeacemakers
Redacteur: Diana Vernooij,
Technische ondersteuning: Frank van den Brink
Foto’s: Onze intentie is de fotograaf van alle foto’s te noemen, tenzij ze gemaakt zijn door deelnemers aan de retraite of bijeenkomst en welwillend afgestaan.
Graag voor het volgende nummer je teksten voor de deadline van 15 maart 2026 naar diana@zenpeacemakers.nl. Dank voor jullie bijdragen!
Mogen wij luisteren, spreken, schrijven en lezen
met de helderheid die niet-weten en erkennen-wat-is ons brengt.